Straż Miejska Kalisza : Strona Główna : Straż Miejska służy i chroni

Na przestrzeni dziejów, ludzie dążąc do osiągnięcia jakichkolwiek wyższych wartości, muszą w pierwszej kolejności zapewnić sobie byt i bezpieczeństwo. Tak dla siebie jak i swoich najbliższych. Zapewnienie tych najważniejszych potrzeb stwarza człowiekowi, a tym samym społeczeństwu, w którym on żyje, szansę na rozwój indywidualny i społeczny.
Natomiast brak poczucia bezpieczeństwa, bezpieczeństwa tak egzystencjonalnego, jak i fizycznego, ogranicza możliwość rozwoju społecznego i samorealizacji pojedynczego człowieka. Człowiek zagrożony, o zachwianym poczuciu bezpieczeństwa jest psychicznie słabszy i narażony na dalsze ataki ze strony nieprzychylnego otoczenia i środowiska 1.
Przenosząc powyższe rozważania na funkcjonowanie służb porządkowych w miastach Polski stwierdzić należy, że zagadnienie to nie zostało dotąd dokładnie zbadane. Interesowano się nim przede wszystkim w przedziale czasowym XIX i XX w. Problematykę tę podejmowano również, na marginesie badań nad funkcjonowaniem samorządów i rad miejskich w średniowiecznej Polsce lub wybranymi zagadnieniami z historii poszczególnych miast. Działalnością funkcjonariuszy miejskich w niewielkim stopniu zajmowały się najnowsze monografie miast. Również w pracach poświęconych bezpieczeństwu publicznemu na ziemiach polskich służby porządkowe w układzie historycznym były traktowane ogólnikowo 2.
Tym samym, nie jest łatwo odtworzyć działania na rzecz bezpieczeństwa i porządku publicznego w Kaliszu. Chronologicznie rzecz ujmując stwierdzić należy, że obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa, rozumieli i traktowali z należytą powagą mieszkańcy Kalisza, poczynając od lokacji miasta, w 1257 roku.
W pierwszym, polokacyjnym okresie, nad prawidłową realizacją tego zadania czuwał wójt, czyli osoba sprawująca w imieniu panującego najważniejszą władzę w mieście. W tym zakresie współpracował on z Radą Miejską, która powstała w Kaliszu już w latach osiemdziesiątych XIII wieku. Dopiero w 1360 roku, po wykupieniu przez Radę znacznej części kompetencji wójta, odpowiedzialność za obronę miasta i spokój jego mieszkańców przeszła w ręce rajców kaliskich, regulujących od tego momentu całokształt życia miejskiego 3.
Do pełnienia służby patrolowej, wartowniczej i obronnej na murach w basztach i bramach miejskich zobowiązani byli mieszkańcy miasta. Konkretyzując, owymi strażnikami i obrońcami byli członkowie, działających wówczas cechów rzemieślniczych, którym burmistrz wraz z rajcami powierzyli do strzeżenia wyznaczone fragmenty kaliskich fortyfikacji. By mogli oni skutecznie wypełniać swe obowiązki, koniecznym było stałe podnoszenie przez nich umiejętności posługiwania się bronią. W tym celu, w 1475 roku w Kaliszu, powstało bractwo kurkowe, które obok organizowania ćwiczeń strzeleckich pełniło także ważną funkcję "pogotowia wojennego mieszczaństwa" 4.
Oprócz zapewnienia właściwej organizacji obrony miasta przed wrogiem zagrażającym mu z zewnątrz, którą realizowali nieodpłatnie mieszczanie Kalisza, musiano także zadbać o realizację zadań, które dziś określilibyśmy mianem policyjno-wykonawczych. Generalnie straż miejską tamtego okresu można podzielić na dzienną i nocną. Straż dzienną określano najczęściej w źródłach jako custodes, pobudkowie czy pachołkowie. Straż nocna nosiła miano – custodes noctumos /czyli stróże nocni/, cepacy /od cepów dębowych, z którymi chodzili pachołkowie/ lub ceklarze / od zniemczonego: krążyć/ 5.
Zadania straży dziennej w Kaliszu realizowali zatrudnieni przez Radę Miejską tzw. pachołkowie miejscy i trębacz.
Pachołkowie, będący tzw. niższymi funkcjonariuszami "magistrackimi", pełnili przede wszystkim rolę strażników siedziby władz miejskich i zgromadzonych tam przedmiotów. Byli także odpowiedzialni byli za ściąganie podatków i opłat, załatwiali różne sprawy miejskie poza Kaliszem oraz współpracowali w prowadzeniu działalności porządkowej na terenie miasta i jego przedmieściach. Do zadań trębacza, posiadającego niewielkie pomieszczenie na szczycie wieży ratuszowej, należało nie tylko "odtrąbienie" godzin, ale przede wszystkim czuwanie nad bezpieczeństwem pożarowym i natychmiastowe alarmowanie o każdym zauważonym zagrożeniu 6.
Praca custodes noctumos, czyli stróżów nocnych rozpoczynała się natomiast wieczorem i trwała przez całą noc, aż do samego rana. Polegała na patrolowaniu ulic, zamykaniu bram miejskich, strzeżeniu własności miejskiej oraz kontrolowaniu zabezpieczeń przeciwpożarowych, a także przeciwdziałaniu napaściom i wszelakiego rodzaju "burdom" nocnym. Nadzorował ją tzw. burmistrz nocny mający również prawo aresztowania osób zakłócających porządek w mieście oraz wpuszczanie do niego "nocnych" gości. Funkcję tą pełnili początkowo sami mieszczanie kaliscy (co noc kto inny), ale z wypełnianiem przez nich powierzonych im obowiązków różnie bywało i dlatego rajcy kaliscy 16 lipca 1597 roku utworzyli urząd hetmana miejskiego – hutmana jak w owym czasie go zwano 7.
Hutman byt dowódcą straży miejskiej, z którą patrolował nocą ulice miasta i rynek, on to kontrolował działania rotmistrzów i dziesiętników każdego z kwartałów miasta i decydował o przyjęciu nowych strażników. Jemu też oddawano na noc klucze od bram i powierzano opiekę nad ratuszem i więzieniem miejskim.
Hutman musiał też pilnować „żeby w niedziele i inne święta uroczyste żadnych sprzedaży w mieście nie było”. Był też sędzią w sprawach o „krzywdy słowne, jako to łajanie, zelżenie, zwłaszcza w sporach między pospolitym gminem”. Rozstrzygał spory o niewielkie długi i sądził sprawy o drobne kradzieże. Doglądałby sprawiedliwe były stosowane miary i wagi 8.
Pierwszym kaliskim hutmanem został miejscowy piekarz Adam Kozieoko9. Jak można wywnioskować z zachowanej dokumentacji, mimo należytego wywiązywania się z nałożonych obowiązków stanowisko przełożonego miejskiego aparatu bezpieczeństwa nie cieszyło się wśród mieszkańców popularnością ani prestiżem społecznym. Wzmożona ochrona prawna, jaką przyznano hetmanowi, obejmowała nie tylko ewentualne zranienia czy pobicia, ale też „wszelkie wymyślne, dotkliwe przemianki albo nazwiska”10.
Obserwujemy bowiem ówczesny spadek społecznego uznania dla funkcjonariuszy miejskich i wykonywanej przez nich pracy. Z jednej strony wiązało się to z charakterem wykonywanych zajęć — pracownicy najemni, pozbawieni byli szacunku współobywateli, a większość osób z aparatu bezpieczeństwa zamieszkiwała przedmieścia bądź dzielnice skupiające przedstawicieli zawodów o niskiej kondycji społecznej. Z drugiej strony — kontakty ze światem przestępczym, nie przysparzały im szacunku. Z braku źródeł niewiele również można powiedzieć o skuteczności ówczesnej policji miejskiej11.
Dalsze zmiany w organizacji i działalności służb dbających o bezpieczeństwo miasta zaszły dopiero pod koniec XVIII wieku. Wprowadziła je kaliska Komisja Dobrego Porządku. Została powołana do życia jesienią 1778 roku, reskryptem Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jej naczelnym zadaniem stało się uporządkowanie wszelkich spraw miejskich. Na mocy jej decyzji w 1783 r. ustanowiono funkcję Dyrektora Policji, którego uznano za drugiego po burmistrzu funkcjonariusza miejskiego. Do jego obowiązków należało sprawowanie sądownictwa, dbanie o ład i porządek w mieście oraz przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych. W wypełnianiu tych funkcji pomagali mu hutmani, stróże nocni i pachołkowie miejscy12.
Działalność reformatorską kaliskich służb zajmujących się bezpieczeństwem miasta ograniczyły szybko postępujące po sobie wydarzenia: wielki pożar Kalisza w 1792 roku, zajęcie Kalisza przez Prusy oraz późniejsze wojny napoleońskie13.
Nastąpił dla mikroregionu kaliskiego okres życia z brzemieniem porozbiorowej administracji i policyjnym terrorem zaborcy. Stan ten uległ zmianie po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Powstała Policja Państwowa, przez krótki czas poprzedzona istnieniem samorzutnie tworzonej z grona mieszkańców miasta milicji.
W różnym wymiarze, zabezpieczeniem porządku i bezpieczeństwa publicznego zajmowała się jedynie Policja.
Głębokie przemiany społeczne zapoczątkowane w 1989 roku doprowadziły między innymi do reaktywowania samorządu terytorialnego. Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie terytorialnym14 - upodmiotowiła społeczności lokalne, by mogły stanowić same o sobie i skuteczniej zaspokajać najważniejsze potrzeby mieszkańców.
Dla realizacji między innymi tego celu, polskie prawo już w 1990 roku dało możliwość tworzenia straży gminnych /miejskich/, które mogły działać na podstawie Ustawy o samorządzie terytorialnym15 i Ustawy o Policji16 z dnia 6 kwietnia 1990 roku. Od stycznia 1998 roku straże gminne /miejskie/ zaczęły działać pod rządami nowej, samodzielnej Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o strażach gminnych17. Do ustawy wydanych zostało również kilka rozporządzeń precyzujących funkcjonowanie tej formacji, między innymi zasady użycia przez funkcjonariuszy środków przymusu bezpośredniego, legitymowania i inne. Przyjęto, że straże gminne powoływane są do życia przez rady gmin, a straże miejskie przez rady miast. Bezpośredni nadzór nad ich działalnością sprawuje wójt, burmistrz lub prezydent miasta, a w zakresie fachowym - Komendant Główny Policji, bądź z jego upoważnienia właściwy Komendant Wojewódzki. Straże działają w zakresie ochrony porządku publicznego jako umundurowane formacje powołane do realizacji zadań wymaganych przepisami prawa (także lokalnych wnikających z ustaw i innych aktów/.
Korzystając z opisanych powyżej możliwości, na mocy Uchwały Rady Miejskiej Kalisza18 z 31.05.1991 roku - Prezydent Miasta Kalisza – Wojciech Bachor utworzył dnia 1 czerwca 1991 roku Straż Miejską. Wówczas nosiła ona nazwę: Policja Municypalna. Pierwszym Komendantem Straży Miejskiej został Henryk Szczerek. 16 sierpnia 2002 roku, stanowisko Komendanta objął Jan Kiszewski, a od 16 listopada 2004 roku, do chwili obecnej, obowiązki te wypełnia Ireneusz Dziubek19.
Dnia 10 lipca 1991 roku zostało zatrudnionych 15 strażników, którzy zostali następnie poddani szkoleniu przez służby ówczesnej Komendy Wojewódzkiej Policji w Kaliszu. Z pierwotnie zatrudnionych strażników, w chwili obecnej, pracuje ośmiu.
W grudniu 1991 roku jednostka powiększyła swój stan etatowy o kolejnych 15 osób. Stanowi to znaczną różnicę w stosunku do chwili obecnej. Aktualnie SMK liczy 35 osób, w tym: cztery to mężczyźni odbywający zastępczą służbę wojskową20.
Pierwsza komenda mieściła się w budynku przy ul. Biskupiej 1. Straż dysponowała wtedy jedynie dwoma pokojami o niewielkiej kubaturze. Kolejne lokalizacje to pomieszczenia w budynku przy ul. Mariańskiej 4 i w biurowcu przy ul. Kościuszki 1a. Od stycznia 1997 roku siedziba jednostki mieści się przy ul. Krótkiej 5-7. Posiada nowocześnie przygotowane pomieszczenia, o wysokim standardzie, w tym z dobrym zapleczem socjalnym21.
Do 31.12.2004 roku, Straż Miejska była jednostką, w randze wydziału Urzędu Miejskiego w Kaliszu, a aktualnie jest samodzielną jednostką organizacyjną o nazwie: Straż Miejska Kalisza22.
W 1994 roku kaliska Straż Miejska podjęła współpracę z Policją, na rzecz realizacji pionierskiego w skali kraju programu „Pomoc Sąsiedzka”. Polegał on między innymi na: inicjowaniu wzajemnego bliższego poznania się mieszkańców osiedla, dążeniu do poprawy stanu bezpieczeństwa na terenie osiedla, podejmowaniu działań mających na celu ochronę mienia mieszkańców, informowaniu mieszkańców o zdarzeniach zaistniałych na osiedlu23.
Wynikiem współpracy w programie był odczuwany spadek wszelkiego rodzaju zdarzeń o podłożu kryminalnym, szerokie nawiązanie kontaktów między sąsiedzkich oraz wzrost poziomu poczucia bezpieczeństwa mieszkańców osiedli, na których realizowano wspomniany program. Wspólna praca policjantów i strażników miejskich ugruntowała wzajemne zaufanie, a nawet przyczyniła się do zawiązania przyjacielskich kontaktów24.
Efekty tych działań są odczuwalne również współcześnie i nie tylko w relacjach policja – straż, lecz przede wszystkim w zakresie dobrej współpracy SMK z samorządami osiedlowymi.
7 listopada 1996 Kalisz, uchwałą Rady Miejskiej, przystąpił do programu prewencyjnego „Bezpieczne Miasto”. Program ten, funkcjonujący do chwili obecnej, w swoich założeniach wspiera działania na rzecz szeroko rozumianej poprawy bezpieczeństwa. Od 1997 roku w budżecie miasta przewidziane są środki finansowe na realizację tego programu25.
Uzupełnieniem tej inicjatywy było powstanie w 2005 roku platformy prewencyjnej „Organizacja Czasu Wolnego Dzieci i Młodzieży”26.
Cel realizowany w platformie to: zaspokojenie potrzeb i oczekiwań mieszkańców Kalisza w zakresie podniesienia poczucia poziomu bezpieczeństwa. To również dążenie do integracji środowiska lokalnego oraz skoordynowanie działań osób i instytucji, powołanych ustawowo lub zainteresowanych realizowaniem przedsięwzięć związanych z bezpieczeństwem dzieci i młodzieży27.
Przykładami udanych inicjatyw, realizowanych w ramach tej platformy, to m.in.: Wakacyjne spotkania z dziećmi i młodzieżą”, „Rajd Kaliską Linią Maginota”, zimowe spotkania przy choince „Od Dużych – Małym”28.
Ważną decyzją, mającą niewątpliwy wpływ na rzecz poprawy bezpieczeństwa w mieście, była zgoda Prezydenta Miasta Kalisza na utworzeniu przez Straż Miejską Kalisza posterunków i patroli szkolnych. Celem posterunków i patroli szkolnych jest przede wszystkim: zwiększenie poczucia bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w placówkach oświatowych oraz w ich bezpośrednim pobliżu, zapobieganie popełnianiu wykroczeń i przestępstw na terenie szkoły oraz eliminowanie występujących tam zagrożeń i zjawisk patologicznych.
Obecnie takie posterunki funkcjonują z powodzeniem w dwunastu kaliskich szkołach podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Przeprowadzone badania, w tym przy udziale studentów PWSZ w Kaliszu, potwierdziły wstępne prewencyjne założenia i rokują duże nadzieje na przyszłość29.
W najbliższym okresie czasu, w roku 2007, Kalisz będzie obchodził rocznicę 750-lecia lokacji miasta. Na przestrzeni dziejów, wśród wielu zagadnień, jednym z najważniejszych było zapewnienie bezpieczeństwa miastu i jego mieszkańcom. Zadanie to realizowane było pierwotnie przez samych jego mieszkańców. Wspomnijmy - pogotowie mieszczan, później pachołków i instytucję stróża nocnego. W kolejności następnej pojawił się hutman, jego ówczesna straż miejska i policja. Realizacja działań na rzecz bezpieczeństwa i porządku publicznego w Kaliszu trwała nieprzerwanie mimo dalszych, trudnych, zawiłych i tragicznych miejscami, losów tego miasta. Cel ten był zawsze realizowany z poświęceniem jego realizatorów i w myśl dewizy: „Służyć i chronić”. Od 15 lat, te chlubne tradycje, kultywuje Straż Miejska Kalisza.

1 Zob. A. Chądzyński, Straż miejska w trosce o mieszkańców, Warszawa 2003.
2 J. Suproniuk, Miejskie służby porządkowe a społeczeństwo w Polsce XIV-XVI w., PAN-Instytut Historii, Warszawa 2004, s. 1.
3 J.A. Splitt, Straż miejska, Kalisz 2005, s. 1. Porównaj: Statuty miasta Kalisza, w: W. Maisel, Rocznik Kaliski Nr 29, Kalisz 1972, (dalej: Statuty)
4 J. A. Splitt j.w.
5 J. Suproniuk, Miejskie służby porządkowe..., s. 2. Porównaj: (Red.) S. Chmielewski, Dzieje Śremu, Warszawa 1972.
6 J.A. Splitt, Straż..., s.2.
7 Statuty miasta Kalisza, w: W. Maisel, Rocznik Kaliski nr 29, Kalisz 1972.
8 Tamże.
9 Tamże. Porównaj: J.A. Splitt, Straż…, s.4.
10 Por. Statuty…
11 J. Suproniuk, Miejskie służby porządkowe..., s. 7-8.
12 J.A. Splitt, Straż..., s. 4.
13 Tamże.
14 Ustawa o samorządzie terytorialnym z dnia 8 marca 1990r., (Dz. U. Nr 16 poz. 95, 1990r.).
15 Tamże.
16 Ustawa o policji z dnia 6 kwietnia 1990 r., (Dz. U. Nr 30 poz. 179, 1990 r.).
17 Ustawa o strażach gminnych z dnia 29 sierpnia 1997r., (Dz. U. Nr 123 poz. 779, 1997r.).
18 Uchwała Rady Miejskiej Kalisza Nr XIII/91/91 z dnia 26 marca 1991r.
19 Archiwum Straży Miejskiej Kalisza. Akta dot. stanu kadrowego jednostki. Tom I.
20 Tamże.
21 Archiwum Straży Miejskiej Kalisza. Akta dot. stanu majątkowego jednostki. Tom I i III.
22 Uchwała Rady Miejskiej Kalisza Nr XXIV/400/2004 z dnia 25 listopada 2004r.
23 W. Trzaskawski, P.Kamiński, Wybrane programy prewencji kryminalnej jako płaszczyzny współdziałania policji i straży miejskiej na przykładzie Kalisza [w:] J.Czapska, W. Krupiarz (red) Zapobieganie przestępczości w społecznościach lokalnych, Instytut Spraw publicznych, Warszawa 1999, s. 186.
24 Tamże, s. 187.
25 Tamże, s. 187.
26 Zarządzenie Komendanta SMK nr
27 Organizacja czasu wolnego dzieci młodzieży- założenia programowe, SMK Kalisz 2005 r.
28 Sprawozdanie roczne SMK – rok 2005, Plan pracy- rok 2006, SMK Kalisz 2005 r.
29 J. Prejc, Opinia w sprawie powstawania posterunków szkolnych Straży Miejskiej Kalisza, SMK Kalisz, 2006r.